به گزارش خبرنگار میراث‌آریا، این کرسی با ارائه گلفام شریفی عضو هیئت علمی پژوهشکده مردم‌شناسی، مدیریت  علیرضا قلی‌نژاد پیربازاری معاون فناوری و کاربردی‌سازی پژوهشگاه و نقد علی اصغر سمسار یزدی مدیر عامل مهندسین مشاور تمدن کاریزی و محمد سلمانی عضو هیئت علمی دانشگاه تهران دانشکده جغرافیا همراه بود.

علیرضا قلی‌نژاد پیربازاری معاون فناوری و کاربردی‌سازی پژوهشگاه، در این نشست ضمن خیرمقدم به استادان، ناقدان، پژوهشگران و حاضران محترم گفت:  موضوع امروز، در ظاهر بازخوانی تاریخ یک قنات در محله تاریخی زرگنده تهران است، اما از منظر مطالعات میراث فرهنگی، با مسئله‌ای فراتر از تاریخ یک سازه آبی روبه‌رو هستیم. قنات صرفاً یک تأسیسات مهندسی برای انتقال آب نیست؛ بلکه بخشی از نظام شکل‌گیری سکونتگاه‌ها، سازمان فضایی محلات، مناسبات اجتماعی، حقوق بهره‌برداری از آب و حافظه تاریخی جامعه محلی است. ازاین‌رو، بازشناسی تاریخ یک قنات می‌تواند به فهم تحولات کالبدی و اجتماعی یک محله نیز کمک کند.

او افزود: آنچه در این کرسی اهمیت ویژه دارد، مدعای پژوهش درباره تمایز میان قنات تاریخی زرگنده و قناتی است که در دوره‌ای متأخر با همین نام شناخته شده است. به گمان من، ارزش علمی این مدعا به میزان شواهدی بستگی دارد که بتوانند این تمایز را از حیث تاریخ، موقعیت مکانی، ساختار فنی و استمرار یا گسست عملکردی اثبات کنند.نکته مهم دیگر، نسبت میان اسناد تاریخی و حافظه شفاهی است. هر دو از منابع ارزشمند شناخت گذشته‌اند، اما اعتبار و ظرفیت اثباتی یکسانی ندارند. هنر پژوهشگر آن است که از کنار هم قرار دادن این شواهد، به روایتی مستدل و قابل ارزیابی دست یابد.

قلی‌نژاد پیربازاری ابراز امیدواری کرد: در این نشست، علاوه بر بررسی یافته‌های پژوهش، درباره روش بازشناسی و مستندسازی میراث آبیِ کمتر شناخته‌شده تهران نیز گفت‌وگوی مؤثری شکل بگیرد.

گلفام شریفی عضو هیئت علمی پژوهشکده مردم‌شناسی ارائه دهنده کرسی تصریح‌کرد:  قنات‌ها یکی از مهم‌ترین عناصر شکل‌دهنده به ساختار تاریخی آبادی‌های اطراف تهران و شمیران بوده‌اند. درگذشته، در محله زرگنده، قنات علاوه بر نقش اساسی در تأمین آب، بخشی از ساختار تاریخی و زیست اجتماعی این آبادی را تشکیل می‌داده است. با این حال، بررسی دقیق‌تر اسناد و مدارک تاریخی نشان می‌دهد روایت موجود درباره قنات زرگنده نیازمند بازنگری و موشکافی تاریخی است.

بر اساس اسناد و شواهد موجود تاریخی و قراین شفاهی در دوره‌ای پیش از دهه ۱۳۲۰ شمسی، قناتی با عنوان  قنات زرگنده وجود داشته است، اما  همزمان با وقوع جنگ جهانی دوم و ورود متفقین به ایران، این قنات در اوایل دهه ۱۳۲۰ شمسی و در شرایط بحران تاریخی، دچار خشک‌شدگی کامل و از چرخه بهره‌برداری خارج شد.

او افزود: پس از این رویداد، جهت تأمین نیازهای آبی منطقه، قنات دیگری با عنوان قنات کوچکه حفر و مورد استفاده قرار گرفته است. زمان دقیق حفر این قنات مشخص نیست اما بر اساس روایت های شفاهی  در دهه سی، مظهر قنات ظاهر شد. بررسی روند تاریخی نام‌گذاری و اسناد مرتبط نشان می‌دهد، قنات حفر شده جدید به تدریج در دوره های بعد در افواه  با نام قنات زرگنده شناخته شده است. از این رو، آنچه در برخی روایت‌های متأخر، منابع عمومی و حافظه تاریخی محله با عنوان قنات زرگنده معرفی شده، الزاماً همان قنات تاریخی اولیه زرگنده نیست، بلکه قنات کوچکه‌ای است که پس از خشک‌شدن قنات تاریخی زرگنده حفر شده و بعدها نام قنات زرگنده را به خود اختصاص داده است.

این عضو هیئت علمی پژوهشکده مردم‌شناسی با اشاره به اینکه اهمیت این موضوع در آن است که عدم تفکیک میان این دو قنات، موجب شکل‌گیری روایتی پیوسته و یکپارچه از تاریخ قنات زرگنده شده و  بر اساس این روایت، نقشه قنات‌های تهران نیازمند اصلاح و بازخوانی است اظهارکرد: مسئله اصلی این کرسی، بازسازی روند تاریخی دو قنات، تعیین نسبت میان قنات تاریخی زرگنده و قنات کوچکه، تبیین زمان و زمینه خشک‌شدن قنات نخست و روشن‌کردن فرآیند انتقال نام «زرگنده» به قنات جدید است.

ارائه دهنده کرسی ترویجی بازشناسی تاریخ قنات زرگنده با تکیه بر اسناد تاریخی گفت: این پژوهش با اتکا به مجموعه‌ای از اسناد و مدارک تاریخی، نقشه‌ها، شواهد مکتوب و روایت‌های شفاهی و داده‌های میدانی، درصدد است روایت مستندتری از تاریخ قنات زرگنده ارائه داده و تمایز میان دو قنات را از منظر تاریخی روشن سازد.ادعای اصلی این کرسی آن است که قنات زرگنده در دو مرحله تاریخی متفاوت قابل شناسایی است و آنچه مسلم است قنات شناخته‌شده فعلی، همان قنات اولیه و تاریخی زرگنده نیست. 

او در پایان اظهارکرد: بر اساس اسناد و شواهد مورد بررسی، قنات تاریخی زرگنده در اوایل دهه ۱۳۲۰ شمسی خشک شده و پس از آن، قنات دیگری با عنوان قنات کوچکه حفر شده است. این قنات جدید در ادامه تحولات تاریخی، نام قنات زرگنده را به خود گرفته و تاکنون با این عنوان شناخته شده است.بنابراین، میان قنات زرگنده تاریخی و قنات کوچکه که بعدها نام قنات زرگنده را بر خود نهاد  باید تمایز تاریخی قائل شد.این تمایز، مبنای اصلی بازخوانی تاریخ قنات زرگنده و یکی از یافته‌های اساسی پژوهش حاضر است.

شریفی در ادامه این کرسی به پرسش‌های علی اصغر سمسار یزدی مدیر عامل مهندسین مشاور تمدن کاریزی و محمد سلمانی عضو هیئت علمی دانشگاه تهران دانشکده جغرافیا ناقدان پاسخ گفت.

انتهای پیام/